Die derde oog

de Etienne Leroux

Etienne Leroux se roman *Die Derde Oog*, wat in 1966 deur Human & Rousseau in Kaapstad en Pretoria uitgegee is, is ’n satire op die moderne samelewing, die intellektuele lewe en die aard van mag. Dit is ’n allegoriese verhaal wat twee werke van Euripides en Sophokles as inspirasie gebruik, en die kontras tussen die antieke mite en die eietydse “shopping centre” beklemtoon. Leroux daag die leser uit om krities te dink oor die konsepte van waarheid, outoriteit en die mens se plek in ’n komplekse, dikwels absurde wêreld. Die verhaal begin met die bekendstelling van Demosthenes H. de Goede, ’n pas bevorderde Kaptein in die speurdiens. Hy is ’n imposante figuur, ’n toonbeeld van selfgenoegsaamheid en die “Suid-Afrikaanse heldetipe by uitnemendheid”, maar sy lewe is vol ontberings en konstante eise. Sy vrou, Hope, is ’n nimfomaan wat voortdurend onvergenoegd is met hom, ten spyte van sy fisiese vermoëns. Hulle vier aangenome kinders, “krulkopbloedjies van onsekere herkoms,” is ewe chaoties en moeilik. Die openingshoofstuk skets ’n prentjie van ’n huislike lewe vol spanning en onvervuldheid, wat die toneel voorberei vir Demosthenes se ontmoeting met Brigadier Ornassis E., hoof van die geheimsinnige D-diens. Brigadier Ornassis E. is ’n skraal, asketiese figuur met ’n skerp intellek. Hy omring homself met pop-art en afdrukke van beroemde kunswerke, wat sy verbintenis met die intellektuele en estetiese wêreld aandui, in teenstelling met Demosthenes se eenvoud en pragmatisme. Die Brigadier verduidelik dat die D-diens handel oor “misdade van die gees,” die beskerming van die gemeenskap teen “verwoesting van die self” en die “desintegrasie van die simboliese heelal.” Demosthenes, ’n man van die daad wat gewoond is om konkrete misdadigers te vang, sukkel om hierdie abstrakte konsepte te begryp. Die Brigadier stel hom egter gerus dat sy eenvoud juis sy sterkpunt is, en dat hy bestem is om “die monster tot die lig te bring”—’n duidelike toespeling op mitologiese helde en hulle stryd teen chaotiese magte. Demosthenes se taak is om Boris Gudenov op te spoor en “tot die lig te bring.” Gudenov word beskryf as ’n enigmatiese “tycoon van onsekere herkoms,” ’n man met enorme invloed en rykdom wat alle publisiteit vermy. Sy “shopping centre,” Oita, is ’n “modelstad binne ’n gebou,” waar ’n mens ’n volle lewe kan lei sonder om ooit die gebou te verlaat. Die Brigadier waarsku Demosthenes dat hierdie taak sy moeilikste sal wees, ’n “psigologiese gevaar” wat sy hele persoonlikheid op die spel plaas. Hy word verbied om sy rewolwer te dra, en moet sy kleredrag verander om by die “verkleurmannetjie-wêreld” van die D-diens aan te pas. Hierdie transformasie van die fisies kragtige, eenvoudige polisieman na ’n meer “boheemse” figuur beklemtoon die tema van identiteitsverandering en die samesmelting met die omgewing. Die tweede deel van die roman, “Voorgeskiedenis,” delf dieper in die agtergrond van Boris Gudenov. Ons leer van sy tyd in Lydia, waar hy “Omphalia” (moontlik ’n allegoriese figuur van ’n vrou of ’n streek) gedien het en te make gehad het met gerugte oor sy impotensie en homoseksualiteit. Leroux verbind Gudenov se verhaal met dié van Herakles en Omphale, ’n mite waarin die held verswak en onderwerp word. Gudenov se afrekening met Ernest Eurytus, die hoof van die Oechalia Publishing Company, is ’n verdere illustrasie van sy meedoënlose aard. Die tragedie van Eurytus se dogter, Iole, ’n “beeldskone madonna” met ’n sterk sosiale gewete wat by ’n sabotasiedaad betrokke was, en haar homoseksuele broer, Iphitus, verleen ’n bykomende laag van tragiese diepte. Iole se uiteindelike oorgee aan Gudenov as sy persoonlike sekretaresse, ’n situasie wat deur Gudenov se vrou, Katy, met berusting aanvaar word, versterk die beeld van Gudenov as ’n figuur wat mense se lewens beheer en verdraai. Katy se herinneringe aan haar eie verlede en haar verhouding met Max Auchelos, haar jong minnaar, kontrasteer met haar huidige situasie en illustreer die verval van romantiese ideale in Gudenov se materialistiese wêreld. Die ontmoeting tussen Demosthenes en ’n “deftige man” by die waarsegster, mev. Dreyer, is ’n belangrike interlude. Die man se onvermoë om die waarsegster se voorspelling te interpreteer, en sy verwarring oor die “einde” wat óf dood óf rus beteken, weerspieël die dubbelsinnigheid wat deur die hele roman loop. Die onthulling dat hierdie man Boris Gudenov self is, en die merkwaardige ooreenkoms tussen hom en Demosthenes, dui op die dieper verbintenis tussen die held en sy antagonis. Leroux suggereer dat hulle twee aspekte van dieselfde “persona” is, twee maskers van die “ego,” of “Ahab en die walvis in die woelige see van die Onbewuste.” Die funksie by die D-diens-losie, wat deur Cliffox, die “avant-garde argitek,” ontwerp is as ’n falliese simbool, is ’n hoogtepunt in die roman. Die Brigadier se verduideliking van die D-diens se twee “linies”—die “personeelgroep” (manne met idees) en die “aksiefront” (dié wat die beleid uitvo